Historia

12 lutego – na spotkaniu w Warszawie powstaje Komitet Założycielski ZHR.

Komunikat z dnia 12 lutego 1989 roku:
„My, niżej podpisani instruktorzy i sympatycy harcerstwa, pragnąc wychować polską młodzież w duchu tradycyjnych ideałów harcerstwa, postanawiamy powołać Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej (ZHR).

ZHR będzie organizacją ideowo-wychowawczą kierującą się w swojej pracy zasadami etyki chrześcijańskiej. Czujemy się kontynuatorami ideałów i tradycji skautingu światowego i polskiego harcerstwa. Ideał wychowawczy ZHR wyrażony jest słowami Przyrzeczenia Harcerskiego: „Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim, być posłusznym Prawu Harcerskiemu”. ZHR będzie organizacją samodzielną, nie związaną z żadnym ugrupowaniem politycznym.

Deklarując na spotkaniu w dniu 12 lutego 1989 roku w Warszawie utworzenie i przystąpienie do Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, zawiązujemy Komitet Założycielski ZHR.

19 marca – w Krakowie powstaje Komitet Odrodzenia ZHP (r.z.1918), przekształcony w maju w Tymczasową Naczelną Radę Harcerską, która przewodniczącym ZHP (r.z.1918) wybiera hm. Kazimierza Wiatra, naczelnikiem harcerzy hm. Wojciecha Hausnera, naczelniczką harcerek hm. Teresę Żelazny (zrezygnowała 12 kwietnia 1990), a pełnomocnikiem ds. organizacji przyjaciół harcerstwa phm. Marcina Ślęzaka.

1-2 kwietnia – I Walny Zjazd ZHR w Sopocie wybiera przewodniczącym ZHR hm. Tomasza Strzembosza a naczelnikiem ZHR hm. Krzysztofa Stanowskiego.

23-24 września – Zloty 50-lecia Szarych Szeregów: w Wesołej współorganizowany przez ZHR, i nad Wisłą w Warszawie zlot ZHP (r.z.1918).

Wszystko, co ważne w dziejach polskiego harcerstwa, ma swoje korzenie na początku XX wieku.
Wystarczyło kilka lat, by ludzie spod znaku lilijki zaczęli aktywnie włączać się w kształtowanie rzeczywistości; przypomnijmy wkład harcerzy w odzyskanie niepodległości, wyjątkową rolę Związku Harcerstwa Polskiego w dwudziestoleciu międzywojennym, a później realizowaną na wiele sposobów służbę podczas II wojny światowej.

Pod koniec lat czterdziestych ta wyjątkowa organizacja wychowawcza pod wpływem decyzji władz komunistycznych formalnie przestała istnieć. Na odrodzenie wielu drużyn i powrót do czynnej pracy dawnych instruktorów pozwolił październikowy przełom 1956 roku. Przez dwa lata, do roku 1958, a w niektórych rejonach nawet do początku lat sześćdziesiątych, w drużynach odbudowywano harcerstwo na wzór najlepszych przedwojennych tradycji.

Natomiast ZHP, zgodnie z decyzjami tzw. Zjazdu Łódzkiego z 1956 roku, pracował pod „ideowym przewodnictwem” Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Nie było w nowym ZHP (krajowym) miejsca na wychowanie religijne i na odrodzenie harcerstwa żeńskiego. Zmuszono do odejścia m.in. Józefa Grzesiaka, a z przewodniczenia Naczelnej Radzie Harcerskiej zrezygnował Aleksander Kamiński. Przy komendach chorągwi powstały tzw. zespoły partyjne, służące bezpośrednio kontroli PZPR nad harcerstwem.

Koncepcje wprowadzane przez Jacka Kuronia i „drużyny walterowskie” uderzyły w podstawy metodyki. W latach 1959–1964 pod polityczną presją uznano nadrzędność socjalizmu w wychowaniu. W 1964 roku, poprzez zmianę Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego, dokonano brutalnego zawłaszczenia przedwojennej organizacji — ZHP stało się socjalistyczną masową organizacją dzieci i młodzieży.

Mimo pozornej jedności na zewnątrz następowało wewnętrzne rozwarstwienie ZHP. W wielu drużynach harcerstwo trwało w milczącym oporze i — mimo że punktów tego oporu było na mapie Polski coraz mniej i były coraz bardziej odosobnione — tradycja wychowania harcerskiego trwała. Kiedy w latach siedemdziesiątych w ZHP oficjalnie wprowadzono program Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej (HSPS) i deklarowano niemal 3 miliony członków, w pojedynczych drużynach Warszawy, Krakowa, Łodzi, Gdańska, Poznania, Zakopanego, Lublina i w wielu innych miejscach niezależnie myślący instruktorzy wychowywali kolejne pokolenia niepokornych harcerzy.

Instruktorzy wierni tradycji uważali, że wychowanie w drużynach opiera się na dwóch zasadniczych przesłankach:
• przekonaniu o niezwykłej wartości wychowawczej harcerstwa międzywojennego, spajającego rodzinę, szkołę, parafię i społeczeństwo w oparciu o tradycyjne podstawy ideowe i metodę Baden–Powella,
• wewnętrznym przeświadczeniu, że otaczająca rzeczywistość nie jest Polską niepodległą, Polską marzeń, i że dopiero trzeba czekać na realizację programu „Pojutrze” czy „Testamentu Polski Walczącej”, bo stworzony przez komunistów system jest opresyjny.

Na takich podstawach w latach sześćdziesiątych trwały i rodziły się enklawy tradycyjnego harcerstwa. Później nastąpiła wymiana myśli poza oficjalnymi strukturami. Pamiętać trzeba m.in. „Gromadę Włóczęgów” warszawskiej Czarnej Jedynki — najpierw klub dyskusyjny krytycznie oceniający rzeczywistość, a potem, w roku 1976, grupę inicjującą pomoc dla robotników Radomia i Ursusa.

Wśród niepokornych znalazły się m.in. drużyny i szczepy z Krakowa i Poznania, które nawet w formach zewnętrznych nie poddały się programowi HSPS, utrzymując odrębne drużyny męskie i żeńskie. Przypomnieć należy także lubelski szczep „Zawisza”, który od połowy lat 70. powrócił w sposób otwarty do tradycyjnej roty Przyrzeczenia Harcerskiego, dokonał podziału na strukturę męską i żeńską, a w roku 1979 nawiązał kontakty z opozycją.

Wysiłki zmierzające do wspólnego występowania w obronie zagrożonych wartości harcerstwa podjęły m.in. warszawskie środowiska 22 WDH, 23 WDH, 208 WDH, spotykające się na Rajdzie „Arsenał”. O tym, że taka niezależność nie była dobrze widziana, świadczy historia kultywującego idee służby Bogu, Polsce i bliźnim Kręgu „Czarnego Dębu”, poddanego obserwacji Służby Bezpieczeństwa i próbom rozbicia.

Działające samotnie środowiska harcerskie potrzebowały okazji do wspólnego działania. Sierpniowy strajk w 1980 roku i powstanie „Solidarności” dały szansę na powrót do myśli o odrodzeniu harcerstwa. W tym momencie efekty dyskusji krakowskich instruktorów mogły się spotkać z warszawską koncepcją kręgu instruktorskiego, co zaowocowało powstaniem Porozumienia Kręgów Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM). Na czele Rady Porozumienia stanął hm. Stanisław Czopowicz.

We wrześniu i październiku 1980 roku pierwsze KIHAM utworzono w wielu miastach Polski. Rosły nadzieje na zasadnicze zmiany w harcerstwie. Jednak, gdy drużyny i środowiska cieszyły się budowanymi na nowo więziami, zaostrzał się spór z władzami ZHP (krajowego) o ideowy kształt harcerstwa.

KIHAM zaproponował powrót do tradycyjnej treści Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego, a także wezwał instruktorów nieprzestrzegających Prawa Harcerskiego do opuszczenia ZHP. VII Zjazd ZHP (krajowego) w marcu 1981 roku zawiódł oczekiwania środowisk kihamowskich. Postawa władz ZHP skłoniła KIHAM do podjęcia prac nad stworzeniem samodzielnej organizacji.

W kwietniu lubelski Krąg „Zawisza” wystąpił z ZHP, rozpoczynając tworzenie Niezależnego Ruchu Harcerskiego (NRH), którego rozwój przerwało wprowadzenie stanu wojennego.

Należy podkreślić, że wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia poprzedziła gorąca jesień 1981 roku, podczas której harcerze świętowali Jubileusz 70–lecia Harcerstwa Polskiego na zlocie na krakowskich Błoniach — zlocie zastępów zorganizowanym z inicjatywy KIHAM dla około 6000 uczestników. Później Rada Porozumienia KIHAM ogłosiła Pogotowie Zimowe Harcerek i Harcerzy. Komendantem tych dwóch wielkich przedsięwzięć został hm. Ryszard Wcisło.

Służba i świętowanie sprzyjały zintegrowaniu środowisk, a doświadczenie tworzenia wspólnoty pozwoliło przetrwać kolejne próby, jakie niosła historia. W 1982 roku zapoczątkowano organizowanie pielgrzymek harcerskich na Jasną Górę. Polskie społeczeństwo zobaczyło odrodzone oblicze harcerstwa podczas „Białej Służby” w czasie dwóch pielgrzymek Jana Pawła II do Polski (1983, 1987).

Młodzi ludzie w szarych i zielonych mundurach pojawiali się w wielu miejscach Polski, by pełnić służbę podczas różnych wydarzeń o charakterze religijnym i patriotycznym; do takich należała np. służba podczas pogrzebu mjr. Jana Piwnika „Ponurego” (1988). Brak jawności wielu działań te nowe więzi jeszcze mocniej spajał.

Po wprowadzeniu stanu wojennego i samorozwiązaniu w roku 1982 KIHAM środowiska z nim związane zaczęły poszukiwać nowej formuły dla przetrwania autentycznego ruchu harcerskiego. Nastąpił krótki okres tworzenia „Ruchu Drużyn Płaskiego Węzła”. Natomiast jako kontynuacja pracy ruchu KIHAM zaczęła wyrastać wewnątrz ZHP (krajowego) niejawna struktura, zdolna do działań wychowawczych i programowych, która miała neutralizować wpływy komunistycznego wychowania i realizującej je w ZHP kadry.

W roku 1983 w oparciu o sieć środowisk pokihamowskich została przeprowadzona pierwsza „Biała Służba”. Na przełomie lat 1984/1985 ukształtował się niejawny Ruch Harcerski, którym kierował hm. Jerzy Parzyński, po nim hm. Wojciech Wróblewski. Jesienią 1988 roku zapadła decyzja o ujawnieniu Ruchu wewnątrz ZHP, przekształceniu go w organizację instruktorów i przyjęciu nazwy Ruch Harcerski Rzeczypospolitej (RHR).

W środowiskach RHR dojrzewała idea stworzenia ogólnopolskiej niezależnej organizacji harcerskiej. Podstawą pracy drużyn i środowisk związanych z Ruchem było Przyrzeczenie Harcerskie podkreślające służbę Bogu, Polsce i bliźnim, a także opracowana na potrzeby harcerzy i instruktorów deklaracja ideowa „Drogowskazy”, której realizacja zakładała włączenie harcerstwa do budowy demokratycznego i niepodległego państwa polskiego.

Wkrótce okazało się, że instruktorzy RHR mają różne koncepcje rozwoju: część Ruchu zmierzała do reaktywowania Związku w oparciu o statut z roku 1936, a część — do budowy nowej organizacji. W końcu roku 1988 RHR podzielił się na dwie struktury — jednej przewodził hm. Wojciech Wróblewski, a drugiej hm. Jacek Chodorski.

Różnice projektów przyniosły wiosną 1989 powstanie dwóch organizacji — Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej i Związku Harcerstwa Polskiego, rok założenia 1918 (ZHP–1918).

Jeszcze przed rozłamem, w grudniu 1988 roku, do tworzącego się wtedy Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie skierowane zostało oświadczenie Ruchu Harcerskiego Rzeczpospolitej, wyrażające akces harcerstwa niezależnego do prac Komitetu i gotowość włączenia się do rozmów na temat wychowania i młodzieży. Rezultatem tej deklaracji współpracy było pojawienie się sprawy harcerstwa przy podstoliku młodzieżowym podczas obrad Okrągłego Stołu (luty–kwiecień 1989).

W latach osiemdziesiątych drużyn i środowisk działających jako harcerstwo niezależne poza ZHP (krajowym) i RHR było bardzo wiele. W roku 1985 w Koninie powstała Polska Organizacja Harcerska (POH). Od początku 1982 roku ze środowisk NRH wyrastała Harcerska Służba Liturgiczna, ruch Zawiszaków i przewodniczek, z którego w roku 1989 powstało Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego „Zawisza”.

W Trzebini harcerze utworzyli Apostolską Grupę „Betania”. Drużyny harcerskie działały również w oparciu o parafie. W roku 1988 pojawiły się: w Trójmieście Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej (tzw. mały ZHR), w Kotlinie Kłodzkiej Związek Drużyn Rzeczypospolitej, w Warszawie Polskie Bractwo Skautowe i Krakowskie Bractwo Skautowe. Jesienią tego roku utworzono ogólnopolskie Porozumienie Niezależnych Środowisk i Organizacji Harcerskich, którego liderem został hm. Krzysztof Stanowski. Większość tych środowisk znalazła później dla siebie miejsce w ZHR.

Należy pamiętać także, że w latach 1982–1989 z inicjatywy drużyn i środowisk harcerskich cała Polska pokryła się siecią Duszpasterstw Harcerek i Harcerzy, które podjęły sprawę wychowania harcerskiego w duchu chrześcijańskim. Kapelani pojawili się na obozach i zbiórkach drużyn, a harcerscy instruktorzy zawędrowali w swoich pielgrzymkach do Ojca Świętego — do Rzymu oraz do Lourdes i Fatimy. W roku 1985, wraz z powołaniem Krajowego Duszpasterstwa z ks. bp. Kazimierzem Górnym na czele, zaczęto wydawać pismo duszpasterstwa „Czuwajmy”.

Bardzo duże znaczenie dla tworzących się organizacji harcerskich miało nawiązanie kontaktów z ZHP działającym poza granicami Kraju, których owocem stał się udział Krajowej Drużyny Zlotowej z RHR oraz przedstawicieli środowisk harcerskich działających poza strukturami ZHP w IV Światowym Zlocie Harcerstwa w Rising Sun w USA (1988). Było to wydarzenie bez precedensu w historii harcerstwa na obczyźnie i ruchu harcerskiego w kraju.

Wszystkie działania niezależnych środowisk harcerskich, tak dynamicznie rozwijających się w latach osiemdziesiątych, spotykały się z negatywną reakcją władz ZHP (krajowego). Wyrzucano instruktorów z organizacji, rozwiązywano drużyny, a nawet całe środowiska (np. Hufiec Trzebinia, 1984). W prasie publikowano artykuły kwestionujące zasadność powrotu do wychowania religijnego w harcerstwie. Blokowano wszelkie informacje o wewnętrznych problemach harcerstwa, a także tworzono system penetracji harcerstwa przez Służbę Bezpieczeństwa.

Potrzeba zmian była jednak tak silna, że nic nie mogło ich zatrzymać. 12 lutego 1989 roku odbyło się spotkanie założycielskie Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej. Dwa tygodnie później powołano ZHR, a 1 kwietnia na I Zjeździe w Sopocie wybrano władze. Przewodniczącym został hm. Tomasz Strzembosz.

Równolegle 19 marca 1989 roku zainicjowano odbudowywanie Związku Harcerstwa Polskiego (rok założenia 1918), którego Przewodniczącym został hm. Kazimierz Wiatr.

3 października 1992 roku obie te organizacje połączyły się w jeden Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej. Do wiosny 1993 roku ZHR miał — zgodnie z decyzjami zjazdu zjednoczeniowego — dwóch współprzewodniczących: hm. Tomasza Strzembosza i hm. Wojciecha Hausnera. Od tego momentu instruktorki i instruktorzy obu organizacji piszą wspólną historię.